Croeso - Welcome

Gwlad llawn straeon a chwedlau cyffrous ydy Cymru. Sgroliwch i lawr er mwyn neidio i mewn! Wales is a land full of exciting stories and legends. Scroll down to dive in!

Dwynwen: Nawddsantes Cariadon Cymru

Dwynwen: Patron Saint of Welsh Lovers

Amser maith yn ôl, tua 400 OC, roedd y brenin o Frycheiniog dyn o’r enw Brychan. Mab y brenin o Iwerddon oedd e, ac roedd gan e llawer o blant — 24, ar ôl y sôn. O’i holl ferched, roedd Dwynwen y prydferthaf. A long time ago, around 400 CE, the king of Brycheiniog was a man called Brychan. He was the son of the king of Ireland and had many children — 24, according to legend. Of all his daughters, Dwynwen was the most beautiful.
Un diwrnod daeth dyn ifanc i Frycheiniog o’r gogledd. Maelon Dafodrill oedd ei enw, tywysog golygus a theg. Yn gyflym, syrthiasant Dwynwen a Maelon mewn cariad a phenderfynasant briodi, ond yn anffodus roedd ei thad eisoes wedi trefnu ei bod yn priodi rhywun arall. One day, a young man came to Brycheiniog from the north. He was called Maelon Dafodrill, a fair and handsome prince. Dwynwen and Maelon quickly fell in love and they decided to marry, but unfortunately, her father had already arranged for her to marry another man.
Roedd Dwynwen yn drist, ond roedd Maelon yn ddicllon iawn. Y noson honno, aeth e i’r ystafell gwely Dwynwen a’i threisio hi. Dwynwen was sad, but Maelon was absolutely furious. That night, he broke into Dwynwen’s chamber and raped her.
Cafodd Dwynwen ysgwyd yn ddirfawr a llawn tristwch, ffodd hi i’r fforest ymyl y castell. Yno, ymbiliodd ar dduw i’w helpu i anghofio am Maelon. Ar ôl oriau o grwydro, syrthiodd Dwynwen i gysgu ac yn ei breuddwyd, daeth angel gyda diod swyn. Dwynwen was devastated, and full of sorrow, she fled into the forest near the castle. There, she begged god to help her forget about Maelon. After many hours of wandering, Dwynwen fell asleep, and in her dream, an angel arrived with a potion.
“Rhowch y ddiod hon i Maelon a bydd eich trafferth yn dod i’w diwedd” meddai. “Give Maelon this drink and all your worries will be over” it said.
Pan gododd, darganfu Dwynwen y gostrel yn y glaswellt a phenderfynodd wneud beth mae angel wedi dweud. Pan yfodd Maelon y ddiod, trodd yn dalp o rew. When she woke, Dwynwen discovered the vial next to her in the grass, and she decided to do what the angel had said. When he drank the brew, he turned into a block of ice.
Wedi’i arswydo bod duw buasai fod mor greulon, gweddïodd Dwynwen unwaith eto gan ofyn iddo am dri dymuniad. Yn gyntaf, byddai Maelon yn cael ei ddadmer. Yn ail, byddai dduw yn ateb y gobeithion a dymuniadau o unrhyw un oedd mewn cariad, ac yn drydydd, na fyddai hi byth yn priodi. Distraught that god could be so cruel, Dwynwen prayed once more and asked him for three wishes. Firstly, that Maelon should be thawed. Secondly, that god should answer the hopes and wishes of everyone in love, and thirdly, she that should never marry.
Fel arwydd o’i diolch bod dadmerwyd Maelor, daeth Dwynwen yn lleian. Felly, hwyliodd i ffwrdd mewn cwch i ynys fach oddi ar Ynys Môn, lle arhosodd hyd nes iddi farw, tua 460 OC. Mae’r lle hwnnw’n cael ei adnabod heddiw fel Llanddwyn (eglwys Dwynwen). To show how thankful she was that Maelor was thawed, Dwynwen became a nun. So, she sailed away in a boat to a small island off the coast of Anglesey, where she died around 460 CE. That place is now called Llanddwyn (Dwynwen’s Church).
Ffoto gan Adrian Kingsley-Hughes drwy Flickr. Photo by Adrian Kingsley-Hughes via Flickr.
file_upload list translate

Morwyn y Llyn y Fan Fach

The Maiden from Llyn y Fan Fach

Amser maith yn ôl, yn y drydedd ganrif ar ddeg, i fod yn fwy manwl-gywir, roedd hen wraig yn byw yn Myddfai gyda’i hunig fab o’r enw Huw ar eu fferm. Pob dydd, roedd y mab yn mynd gyda’r anifeiliaid i bori ar ben y Mynydd Du, sy’n ymyl llyn o’r enw Llyn y Fan Fach, ble roedd e’n aros drwy’r holl dydd cyn fynd adref yn y noswaith. A long time ago, in the 13th century, to be more precise, there lived an old woman together with her only son, Huw, on their farm in Myddfai. Every day, the son would take the animals to graze up on the Black Mountain, which was close to Lake Fan Fach, where he would stay the whole day before coming home in the evening.
Un diwrnod, pan roedd e’n gofalu am ei braidd, fe welodd e rhywbeth anghredadwy: daeth ferch brydferth allan o dan yr wyneb y dŵr! One day, as he was looking after his flock, he saw something strange: a beautiful woman came out from under the surface of the water!
Wedi’i swyno, gofynnodd y gŵr ifanc y ferch i’w briodi e. Gan chwerthin, gofynnodd hi “wel, beth alli di’n cynnig i mi?” Shocked, the young man asked the woman to marry him. Laughing, she asked him “well, what can you offer me?”
Yn gyflym, estynnodd ei law i gynnig ei fara barlys iddo hi, ond gwrthododd hi’r bwyd yn dyner ac yn gwrtais iawn. Quickly, he stretched out his hand to offer her his barley bread, but she politely turned down his gift.
“Mae dy fara di’n rhy galed; dydy hi ddim yn hawdd dal Nelferch!” meddai. “Your bread is too hard; it’s not that easy to catch Nelferch!” she said.
Pan gyrhaeddodd adref y noson honno, awgrymodd ei fam y dylai fynd yn ôl i’r llyn yfory gyda thoes heb ei bobi. When he got home that evening, his mother suggested he go back to the lake tomorrow with unbaked dough.
Fore trannoeth, cyn i’r haul godi, aeth Huw yn ôl ar lan y llyn, ac unwaith eto, ymddangosodd Nelferch, yn edrych yn fwy prydferth nag o’r blaen. Estynnodd e’r bara newydd iddi hi ond eto gwrthododd hi gan ddweud, “mae dy fara di’n heb ei bobi! Fydda i ddim yn dy dderbyn” The next morning, before the sun had risen, Huw went back to the lakeshore, and once again, Nelferch appeared, looking more beautiful than before. He offered her the new bread, but once again she rejected him, saying “your bread is not baked! I will not accept you.”
Y noson honno, gofynnodd iddi’r pobydd am gymorth, a phobasant y dorth berffaith gyda’i gilydd. Y diwrnod nesa, gadawodd Huw dŷ yn gynnar iawn ac aeth i’r llyn â’r bara, lle arhosodd e’n ddiamynedd. That night, he asked the baker for help, and together, they baked the perfect loaf. The next day, Huw left his house very early and went to the lake with the bread, were he waited impatiently.
Wrth iddi Nelferch ymddangos a nesáu at y lan, rhuthrodd Huw tuag ati hi. Yr amser hwn, cytunodd hi ei briodi, ond ar un amod: “petai ti’n fy nharo i tair gwaith heb reswm, byddaf yn dy adael di am byth.” Roedd y gŵr wrth ei bodd! Priododd y pâr ifanc ac aethon nhw i fyw ar fferm o’r enw Esgair Llaethdy ym Mlaen Sawdde. Roedden nhw’n byw’n hapus ac yn fodlon iawn yno, a chawson nhw dri mab iach. When Nelferch appeared and approached the shore, Huw ran towards her. This time, she agreed to marry him, but on one condition: “if I should be hit three times for no reason, I will leave you forever.” The boy was over the moon! The young couple soon married and went to live on a farm they named Esgair Llaethdy in Blaen Sawdde. There, they lived happily and content, and had three healthy sons.
Un diwrnod, tra roedden nhw’n paratoi i fynd i ymweld at y fam Huw, gofynnodd e iddi hi fynd i nôl un o’r ceffylau. Ar ôl fynd tu allan a gweld nad oedd hi wedi mynd i’r stabl eto, tarodd ei hysgwydd yn ysgafn gydag un o’i menig gan ddweud, “dos, wraig! Dos!” Atgoffodd hi ei gŵr am yr amodau yn eu cytundeb priodas a’i rybuddio fe i fod yn fwy gofalus yn y dyfodol. Cafodd hi ei tharo unwaith heb reswm nawr. One day, as they were getting ready to visit Huw’s mam, he asked her to fetch the horses. After coming outside and seeing that she hadn't yet gone to the stable, he hit her lightly on the shoulder with his glove and said “come on, woman!” She reminded her husband about the conditions of their marriage contract and warned him to be more careful in the future; she’d now been struck once for no reason.
Ychydig misoedd yn ddiweddarach, roedden nhw mewn priodas ac er bod y gwesteion eraill yn mwynhau eu hunain yn fawr, ddechreuodd Nelferch i wylo. Some months later, they were at a wedding and whilst all the guests were enjoying themselves very much, Nelferch broke down in tears.
Wedi’i ddrysu, siglodd Huw ei hysgwydd a gofyn beth oedd yn bod. “Bydd trafferth yn dod i’r bobl hyn” meddai “ac i ti, os na fyddi ti’n fwy gofalus.” Confused, Huw shook her shoulder and asked what was wrong. “Suffering will come to these people” she said “and to you too, if you're not more careful.”
Aeth y blynyddoedd rhagddynt, ac un diwrnod roedden nhw mewn angladd gyda’i gilydd. Roedd y lle’n llawn galar a thristwch ond roedd Nelferch yn ymddangos yn hapus gyda wên mawr ar ei wyneb. Roedd Huw yn teimlo embaras iawn a rhoddodd slap iddi gan ddweud “Pa mor anghwrtais; paid â chwerthin, wraig!” The years went by, and one day they were at a funeral together. The room was full of grief and sadness, but Nelferch seemed happy and had a big smile on her face. Huw was terribly embarrassed and gave her a slap, saying “how rude; stop smiling, woman!”
Dywedodd hi ei bod hi wedi chwerthin oherwydd bod pobl wrth iddyn nhw farw yn gadael eu trafferthion ar eu hôl nhw, ond mae ei broblemau’n o’i blaen. Gan edrych yn drist iawn, cododd a gadael y tŷ gan ddweud, “Dw i wedi derbyn yr ergyd olaf, mae’n cytundeb priodas ni wedi ei dorri, Ffarwél, fy nghariad!” She explained that she was laughing because when people die, they leave their troubles behind them, but his problems lay still ahead. With a sad look, she stood up and left the house, saying “I have been hit for the last time; the marriage contract is broken. Farewell, my love.”
Aeth Nelferch ddi-oed yn ôl i’r llyn a diflannodd o dan y dŵr am y tro olaf. Llawn galar, neidiodd Huw i mewn ar ei hôl hi a boddodd. Nelferch went straight back to the lake and disappeared below the water for the last time. Full of grief, Huw jumped in after her and drowned.
Ond daeth Nelferch yn ôl un tro arall — i gysuro ei meibion ac i rhoi wybodaeth feddygol fawr iddynt. O hynny ymlaen, cymhorthasant y tri phlentyn llawer o bobl yn y man, sy enwyd Cwm Meddygol. But Nelferch did return one last time — to console her sons and to give them great medical knowledge. From that day on, her three children helped many people all over the place now called Cwm Meddygol (Valley of the Physicians)
Ffoto gan Holly Victoria Norval drwy Flickr. Photo by Holly Victoria Norval via Flickr.
file_upload list translate

Gelert, Y Ci Fyddlon

Gelert, The Faithful Dog

Yn y drydedd ganrif ar ddeg roedd y rheolwr o Wynedd tywysog o’r enw Llywelyn Fawr. Pan oedd e ifanc, mabwysiadodd e ci crwydr sy galwodd e Gelert. Cyn bo hir, roedd Llywelyn a’i ci yn anwahanadwy. In the 13th century, the ruler of Gwynedd was a prince called Llywelyn the Great. When he was young, he adopted a stray dog, which he named Gelert. Soon, Llywelyn and his dog were inseperable.
Dros amser, priododd Llywelyn Siwan, merch o’r Brenin John o Loegr, ac yn fuan ganddynt blentyn o’r enw Dafydd. As time went by, Llywelyn married Joan, the daughter of King John of England and soon, they had a son they named David.
Carodd Gelert Dafydd bron cymaint â Llywelyn ac roedd e’n amddiffynnol iawn ohono. Gelert loved David almost as much as Llywelyn and he was very protective of him.
Un diwrnod, penderfynodd Llewelyn i fynd ar yr helfa, ond doedd Gelert ddim yn eisiau mynd tu allan. One day, Llewelyn decided to go on a hunt, but Gelert didn't want to leave the castle.
“Beth sy’n bod?” gofynnodd Llywelyn. Gelert edrychodd i fyny ar ei feistr, wedyn yn ôl i’r neuadd. “Ah, wyt ti’n oriog oherwydd does dim cig yn dy bowlen heddiw? Rwyt ti’n dod yn rhy dew! Iawn, arhosa yma a pwdu, os wyt ti’n moyn.” “What’s the matter?” asked Llywelyn. Gelert looked up at his master, then back towards the hall. “Ah, are you in a mood because there was no meat in your bowl this morning? You’re getting too fat! Fine, stay here and sulk, if that’s what you want.”
Cerddodd Llywelyn i’r stabl i gasglu ei geffyl a cyn bo hir, roedd e gyda ei filwyr yng nghalon y goedwig. Nid oedd yn cymryd llawer o amser cyn roedden nhw wedi ladd eu hydd cyntaf. Llywelyn walked to the stable to collect his horse and soon, he was with his soldiers deep in the woods. It wasn't long before they had killed their first stag.
Ar ôl ychydig awr, roedd y dynion a cheffylau wedi blino iawn, a phenderfynasant nhw i fynd yn ôl at y castell. After a while, the men and their horses were worn out, and they decided to go back to the castle.
Pan gyraeddasant, aeth Llywelyn i gyfarch ei fab, ond yn y cyntedd, welodd e rywbeth oedd gwneud i’w galon rewi — gwaed ym mhobman. When they arrived, Llywelyn went to greet his son, but there in the hallway, he noticed something which made his heart race — blood everywhere.
Brysiodd Llywelyn i mewn i’r ystafell. Roedd gwaed rhuddgoch dros y llawr, roedd y tapestri mawr wedi cwympo i lawr o’r mur, ac yng nghanol yr ystafell oedd y grud, wedi cael ei moelyd - gwag oedd hi. Llywelyn burst into the room. There was crimson blood all over the floor, the large tapestry had fallen off the wall and in the middle of the chamber was the baby’s cradle which had been overturned — it was empty.
Ebychodd Llywelyn. Tynnodd ei gleddyf o’i wain, ond cyn y gallai fynd ymhellach, daeth rhywbeth oddi’r cysgodau tuag ati ef. Gelert oedd e, ei enau mor waedlyd fel yr ystafell. Llywelyn gasped. He pulled his sword from its scabbard but before he could go further, something came out of the shadows towards him. It was Gelert, his jaws as bloody as the room.
“Beth wnaethost ti i fy mab?” gofynnodd Llywelyn, yn chwyrn. Cynddeiriog, drywanodd y ci yn y bola. Wedi drysu’n lan, syrthiodd Gelert i’r llawr, glwyfwyd yn farwol. Trodd y tywysog o gwmpas, ond wrth iddo nesáu i’r crud i gasglu y gorff ei mab, darganfu ef gorff blaidd yn ei le. “What have you done to my son?” Llywelyn demanded, angrily. Enraged, he stabbed the dog deep into his belly. Surprised, Gelert fell to the floor, mortally wounded. The prince turned around, but as he approached the cradle to retrieve his son’s body, he discovered the body of a wolf instead.
Roedd wedi cael ei frathu sawl gwaith - laddwyd gan Gelert, y ci ffyddlon. Llawn o dristwch, edrychodd Llywelyn i lawr at y corff ei gi marw ac wylodd; mewn un diwrnod, roedd e wedi colli ei fab a’i ffrind gorau. It had been bitten multiple times — killed by Gelert, the faithful hound. Full of sadness, Llywelyn looked down at the body of his dead companion and wept. In one day, he had lost his son and his best friend.
Gadawodd ei gleddyf i gwympo i lawr gyda chlec, pan yn sydyn, clywodd grïo baban oddi o dan y tapestri, wedyn oernad gwan gan Elert. Gan chwilota drwy’r ffabrig, darganfu Llywelyn ei fab dianaf yn ei ddillad gwely. He let his sword fall to the floor with a loud clatter, when suddenly, he heard a baby begin to cry underneath the tapestry, answered by a weak whine from Gelert. Searching frantically amongst the fabric, he found his son completely unharmed in his bedclothes.
Aeth Llywelyn at Gelert a syrthiodd ar ei liniau o’i flaen. Llywelyn went to Gelert’s side and fell to his knees before him.
“Maddeua i mi, fy nghyfaill dewr!” meddai. Siglodd Gelert ei gynffon yn araf tra gosododd Llywelyn ei ben yn ei lin ac anwesodd ei ffwr yn meddal. Llyfodd Gelert y llaw ei feistr un tro olaf, wedyn ildiodd i’w anafiadau. “Forgive me, my brave friend!” he murmured. Gelert wagged his tail weakly as Llywelyn lifted his head gently into his lap, stroking his fur softly. Gelert licked his master’s hand one last time before succumbing to his wounds.
Claddwyd Gelert o dan goeden yn y dref gyda beddfaen mawr sydd wedi cael eu hysgythru gyda’r stori o’r ci dewr. Gorchmynnodd Llywelyn hefyd fod y ddinas yn cael ei enw Beddgelert, sydd dal yr enw’r dref heddiw. Gelert was buried under a tree in the village with a large headstone which tells the story of the brave dog. Llywelyn ordered that the town be renamed Beddgelert (Gelert’s Grave), and this is still the name today.
Ffoto gan David Mark drwy Pixabay. Photo by David Mark via Pixabay.
file_upload list translate

Rhys a Meinir

Rhys and Meinir

Amser maith yn ôl yn Nant Gwrtheyrn, roedd pâr ifanc, Rhys a Meinir. Roedden nhw’n gymdogion ers pan oeddent yn ifanc iawn, a’r cyfeillgarwch mewn amser wedi datblygu’n gariad. A long time ago, in Nant Gwertheyrn, there lived a young couple by the names of Rhys and Meinir. They had been neighbours since they were young, and over time, their friendship became a romance.
Un noswaith, pan roedden nhw’n gwylio’r haul yn machlud ar y gorwel, dan y brigau’r hen dderwen, gofynnodd Rhys i Meinir ei briodi. Derbyniodd hi ei gynnig yn hapus. One evening, as they were watching the sun set over the horizon, standing under the branches of an old oak, Rhys asked Meinir to marry him. She accepted his proposal happily.
Sawl mis yn hwyrach, cyrhaeddodd y dydd mawr. Daeth y cyfeillion Meinir ar doriad y wawr i’w helpu i wisgo, ac ar ôl blethu blodau gwyllt yn ei gwallt, aeth Meinir i guddio rhag y priodfeibion sydd fyddai’n dod i chwilio amdani a’i dwyn i’r eglwys. Several months later, the big day arrived. Meinir's friends came at the break of dawn to help her get dressed, and after platting wild flowers into her hair, Meinir went to hide herself from the groomsmen who would come to take her to the church, which was the tradition at the time.
Arhosodd Rhys wrth yr allor yn ddiamynedd. Roedd yr helfa’r briodferch yn cymryd dim ond hanner awr fel arfer, ond dal ar ôl funudau hir, ni allai’r llanciau ddod o hyd i Meinir. Rhys waited impatiently at the alter. The hunt for the bride usually only took about half an hour, but after many long minutes, the men still couldn’t find Meinir.
O’r diwedd, trodd diffyg amynedd yn banig ac ymunodd Rhys a’r gwestai priodas yn yr ymgyrch. Ar ddiwedd y diwrnod hir, doedd dal ddim golwg o’r briodasferch. Eventually, anxiety turned to panic and Rhys and the congregation joined in the search. At the end of the long day, there was still no sign whatsoever of the bride.
Dros y dyddiau nesaf, bu’r plwyf cyfan yn chwilio bob twll a chornel o’r ardal, ond ni welwyd fyth eto Meinir. Yn ei alar, parhaodd Rhys i chwilio am ei gariad. In the days that followed, the whole parish searched every nook and cranny of the village, but Meinir was never seen again. Grief stricken, Rhys never stopped looking for his love.
Un noson dywyll, yn agosáu at ganol gaeaf, roedd y gwynt yn codi a storm yn chwythu o’r môr. Llochesodd Rhys dan y hen dderwen, gan gofio’r holl amser dymunol oedd wedi rhannu gyda Meinir yno. One dark night, nearing midwinter, the wind picked up and blew a storm inland from the sea. Rhys took shelter beneath the old oak, remembering all the happy times he’d shared there with Meinir.
Yn sydyn, cafodd y goeden ei tharo gan fflach o oleuni ac wedi hollti yn ddwy. Pan syrthiodd hanner boncyff wrth ochr Rhys, gwelodd beth oedd wedi ei guddio y tu fewn: sgerbwd wedi’i wisgo mewn ffrog garpiog mor wyn fel eira, a rhai blodau sych yn dal i lynu wrth ei llen. Suddenly, the tree was hit by a bolt of lightning, and it split in two. As half the trunk came crashing down by Rhys’ side, he saw what had been hidden within: a skeleton clothed in a tattered dress as white as snow, some dried flowers still clinging to her veil.
Torrodd calon Rhys. Gwaeddodd nerth ei ben, wedyn syrthiodd i’r llawr yn farw. Fe’u hunwyd yn Eglwys Clynnog, nid mewn priodas fel y bwriadwyd, ond yn hytrach mewn angladd. Claddwyd y pâr yn yr un bedd. Rhys' heart broke. He screamed at the top of his voice, then fell to the ground, dead. He was reunited with Meinir in Clynnog church, not at a wedding as intended, but at a funeral. The couple were buried in the same grave.
Ffoto gan Pexels drwy Pixabay. Photo by Pexels via Pixabay.

Back to top | About this site | Contact me